Eşdizim, bir dilde sık sık yan yana kullanılan ve kulağa doğal gelen kelime birlikteliklerine verilen addır. Türkçede «karar almak», «yaptırım uygulamak» ve «somut adımlar» ifadeleri birer eşdizimdir. Arap dilbiliminde bu birlikteliklere الْمُتَلَازِمَاتُ اللَّفْظِيَّةُ denir. Örneğin çevre ve kalkınma metinlerinde «sürdürülebilir kalkınma» kavramını Arapçada تَنْمِيَةٌ مُسْتَدَامَةٌ kalıbıyla söylersiniz.
Bu kalıpları cümle içinde çalışarak hangi kelimeleri birlikte kullanacağınızı öğrenirsiniz. Okuduğunuz bir metinde de kelimeler arasındaki bu bağı tanırsınız. Aşağıdaki bölümlerde geçen dilbilgisi terimlerinin kısa açıklamalarını Temel Arapça Dilbilgisi Terimleri rehberinde bulursunuz.
Gramer Biliyorum Ama Neden Cümle Kuramıyorum?
Derste önünüze konan bir cümlede fiili, faili ve mefulü işaretlersiniz. Mazi ve muzari çekimlerini sırayla sayar, fiil bablarını tanırsınız. Faili merfu, mefulü mansup yazdığınızı, isim tamlamasının ilk kelimesine elif-lam ve tenvin eklemediğinizi bilirsiniz.
Öğretmeniniz aynı yapıyla bir cümle kurmanızı istediğinde ise fiili, yanına getireceğiniz kelimeyi, çekimi, harf-i ceri ve son harekeleri aynı anda seçmeniz gerekir. Konuşmaya başlamadan uzun süre duraksayabilirsiniz.
Dilbilgisi kurallarıyla, yazdığınız veya söylediğiniz bir cümlenin doğruluğunu sonradan kontrol edersiniz. Özne-yüklem uyumuna bakar, hareke hatalarınızı düzeltirsiniz. Konuşurken her kelimeyi bu kontrollerden geçirerek seçtiğinizde ise söylemek istediğiniz cümleyi tamamlamakta gecikirsiniz.
Bir cümleyi öğelerine ayırabilmek ile kendi cümlenizi duraksamadan kurabilmek iki ayrı beceridir. Sarf ve nahiv çalışırken mevcut cümleleri çözümlemeye zaman ayırırsınız. Öğrendiğiniz yapılarla kendi cümlelerinizi de düzenli olarak kurduğunuzda, bu bilgiyi konuşurken ve yazarken kullanmaya alışırsınız.
Öğrendiğiniz Kuralları Cümle Kurarak Pekiştirmek
Fusha Arapçada fiil çekimlerini, tamlamaları ve cümle öğelerinin görevlerini bilmek, okuduğunuzu doğru anlamak ve hatasız yazmak için gereklidir. Özellikle akademik metinlerde, haberlerde ve resmî yazışmalarda bu kurallardan her adımda yararlanırsınız.
Kendi cümlenizi kurmayı denediğinizde, okurken fark etmediğiniz eksiklerinizi görürsünüz. Örneğin bir okuma parçasında اِعْتَرَضَ fiilini gördüğünüzde «itiraz etti» anlamını çıkarırsınız. «Plana itiraz ettim» demek içinse fiili birinci tekil şahısta çekmeniz ve Türkçedeki «-e» ekinin karşılığı olarak عَلَى harf-i cerini seçmeniz gerekir:
اِعْتَرَضْتُ عَلَى الْخُطَّةِ.
«Plana itiraz ettim.»
Sözlükte fiilin harf-i cerini ve çekimini kontrol ettiğinizde bu eksiği tamamlarsınız. Yeni bir dilbilgisi kuralı çalıştığınızda da defteri kapatmadan önce o yapıyla yüksek sesle en az üç cümle kurun.
Cümleyi Hazır Kalıplarla Kurmak
Önce Türkçe cümleyi aklınızdan geçirir, sonra her kelimenin Arapça karşılığını ayrı ayrı ararsınız: fiil, isim, harf-i cer, sıfat. Her cümlede bütün parçaları baştan bir araya getirmeye uğraşırsınız.
Ana dili Arapça olanlar da konuşurken ve yazarken hazır kelime birlikteliklerine dayanır. Arapça metinlerde اِتَّخَذَ قَرَارًا (karar aldı) ve أَثَارَ جَدَلًا (tartışma yarattı) birer kalıp olarak geçer.
«Karar almak» ifadesini Türkçeden birebir çevirdiğinizde «almak» anlamındaki أَخَذَ fiilini seçersiniz. Resmî Arapçada bu anlamı اِتَّخَذَ قَرَارًا kalıbıyla ifade edersiniz. Geçmiş YDS ve YÖKDİL Arapça sınavlarında da «karar almak» anlamında hep bu kalıbı görürsünüz. أَخَذَ ile kurulmuş bir örneğe rastlamazsınız. قَرَارٌ (karar) kelimesini kaydederken yanına bu fiili de yazın.
Fiili ve ismi tek bir kalıp halinde öğrendiğinizde, cümle kurarken yalnızca fiili özneye ve zamana göre çekersiniz: اِتَّخَذْتُ قَرَارًا (karar aldım), تَتَّخِذُ الْحُكُومَةُ قَرَارًا (hükümet karar alıyor). Öğrendiğiniz kalıplar çoğaldıkça cümlenin daha büyük bölümünü hazır parçalarla kurarsınız.
Arapçada Eşdizim Türleri
Metinlerde ve konuşma dilinde karşılaştığınız eşdizimleri yapılarına göre şu gruplarda inceleyin:
- Fiil ve İsim Kalıpları: أَبْرَمَ اتِّفَاقِيَّةً (anlaşma imzaladı/akdetti), أَثَارَ جَدَلًا (tartışma yarattı) ve بَذَلَ جُهْدًا (çaba gösterdi) gibi kalıpları fiil ve isim birlikte olacak şekilde kaydedin. Bir ismi birlikte kullanıldığı fiil ve sıfatla öğrendiğinizde, cümlenizi bu hazır parçalarla kurarsınız.
- İsim Tamlamaları: Haberlerde ve akademik yazılarda geçen حُقُوقُ الْإِنْسَانِ (insan hakları) ve تَغَيُّرُ الْمُنَاخِ (iklim değişikliği) gibi tamlamaları geçmiş YDS ve YÖKDİL sorularında da görürsünüz. Bunları tek bir kavram olarak öğrendiğinizde hem daha hızlı okursunuz hem de yazarken tamlamayı hatasız kurarsınız.
- İsim ve Sıfat Kalıpları: حَرْبٌ أَهْلِيَّةٌ (iç savaş) ve بُلْدَانٌ نَامِيَةٌ (gelişmekte olan ülkeler) gibi örneklerde, bir ismin Arapçada hangi sıfatla nitelendiğini hazır olarak görürsünüz.
- Fiil ve Harf-i Cer Kalıpları: سَلَّطَ الضَّوْءَ عَلَى (ışık tuttu, dikkat çekti) ve أَعْرَبَ عَنْ (dile getirdi, ifade etti) gibi yapıları en baştan edatıyla birlikte kaydedin. Böylece cümle kurarken fiille birlikte hangi harf-i ceri kullanacağınızı da hatırlarsınız. Fiillerin farklı edatlarla nasıl kullanıldığını Arapçada Harf-i Cerler ve Fiil Anlamları rehberimizde örnekleriyle inceleyin.
Bağlam Arapça Sözlük’teki on binlerce eşdizim çifti, kelime sayfalarında anlamların altında listelenir. Bir kelimeyi hangi fiil ve sıfatlarla kullanacağınızı orada görürsünüz. «Tekrara ekle» düğmesine dokunduğunuzda açılan listeden bu kalıpları seçip çalışma kartlarınıza eklersiniz.
Günlük Çalışmada Eşdizimlerle Cümle Kurma Alıştırması
Mevcut dilbilgisi ve okuma çalışmanızın son beş dakikasını eşdizimlerle cümle kurmaya ayırın. Bu alıştırmada az önce okuduğunuz metindeki kalıpları kendi cümlelerinizde kullanın.
Örneğin bugün mazi (geçmiş zaman) çekimini çalıştıysanız, konuyu bitirdiğinizde üç eşdizim seçin: أَبْرَمَ اتِّفَاقِيَّةً, أَثَارَ جَدَلًا, بَذَلَ جُهْدًا. Bu üç kalıbı kullanarak farklı öznelerle geçmiş zamanda kısa cümleler kurun. Ardından aynı cümleleri muzariye (şimdiki/geniş zamana) çevirin ve başlarına birer zaman zarfı ekleyin.
Not aldığınız kalıpları ve kurduğunuz cümleleri yüksek sesle söyleyin. Defteri kapatıp cümleyi sesli söylediğinizde kalıbı gerçekten hatırlayıp hatırlamadığınızı hemen görürsünüz.
Bir sonraki sesli alıştırmanızda «karar aldım» derken أَخَذْتُ ile başladığınızı fark ederseniz, cümleyi اِتَّخَذْتُ قَرَارًا ile baştan söyleyin.
Bağlam Arapça Sözlük
